24 juli 1927 - de eerste buitenlandse radioreportage ooit?

Geschreven door Jan Cuypers.

Greep de eerste buitenlandse radioreportage ter wereld plaats vanuit België? Er was nog geen Eurovisie of Euroradio, van het NIR was nog geen sprake – Radio Belgique maakte hier nog de dienst uit - en zelfs de BBC was nog maar zes maanden omgevormd tot een publieke omroep. Maar ze was er wel bij toen op 24 juli 1927 de Menenpoort in Ieper plechtig ingehuldigd werd. Niet te verwonderen. Het memoriaal herdenkt de bijna 55.000 vermiste en niet-geïdentificeerde soldaten en officieren uit het Verenigd Koninkrijk en het Gemenebest die in de Westhoek sneuvelden.

(Zie  http://nl.wikipedia.org/wiki/Menenpoort).

Het indrukwekkende monument werd ingehuldigd door koning Albert en de Britse veldmaarschalk Herbert Plumer in aanwezigheid van maarschalk Foch.

De BBC zond de plechtigheid met toespraken van Albert en Plumer rechtstreeks uit. In de telefooncentrale van Ieper plaatsten ze een speciaal ontworpen toestel (een versterker allicht) om storingen op de telefoonlijnen te bestrijden. Van Ieper ging het langs RTT-lijnen naar Oostende, dan de onderzeese kabel op. Vanaf de Engelse kust liep het langs verbindingen  van de Britse Post Office naar de BBC-studio’s in Savoy Hill.

king albert bbc handbook 

 Hierboven : Koning Albert tijdens zijn toespraak (Bron : BBC Handbook 1928). Volgens het onderschrift is de ceremonie een van de meest memorabele uitzendingen in Britse radiogeschiedenis. Het feit dat die nog geen vijf jaar jong was plaatst het wel wat in perspectief. In elk geval maakte de uitzending grote indruk, en werd ze door miljoenen beluisterd. Weinigen hadden toen al een radio natuurlijk. Er werden daarom speciaal ontvangers en geluidsversterkers geplaatst in kerken, openbare gebouwen en pleinen zodat het Britse publiek in een gepaste serene locatie de plechtigheid kon meebeleven. Uiteindelijk was de oorlog geen tien jaar achter de rug, en betreurden veel Britse gezinnen gewonde, gesneuvelde en vermiste familieleden….

Ook op de Ieperse Grote Markt waren luidsprekers geplaatst zodat inwoners en buitenlandse bezoekers de plechtigheid konden volgen.

Speech Plumer Beeldbank brugge         microfoon                        

         

 Op deze foto (Bron : Brugse beeldbank) zien we veldmaarschalk Plumer, de “held van Mesen”, bij zijn toespraak. Hij spreekt voor twee achthoekige marmeren koolmicrofoons, die toen de standaardmicrofoon waren bij de Britse omroep. Deugdelijke dynamische microfoons bestonden nog niet. Het omroepmuseum heeft een replica van zo’n microfoon in zijn collectie : zie de foto rechts. Plumer was een begenadigd spreker, en hij hield hier wellicht, voor de vuist en zonder nota's, de toespraak van zijn leven.

British Pathé heeft een kort filmverslag van de plechtigheid in zijn archief. Je vindt het hier.

Eerst zien we de genodigden aankomen, vervolgens worden waarschijnlijk de nationale hymnes uitgevoerd. Achtereenvolgens houden koning Albert, in het Engels nota bene, en maarschalk Plumer hun toespraak. (Links Belgische, rechts Britse troepen.) Tenslotte brengen de aanwezigen een groet bij de allereerste uitvoering van de Last Post door klaroenspelers van de Somerset Light Infantry, en spelen pipers van de Scots Guards een Lament.

Men realiseert zich bij Pathé blijkbaar niet dat het om de inauguratie van de Menenpoort handelt. In het kader van onze wetenschappelijk opdracht hebben we onze Britse collega’s geïnformeerd…

 

Maar …. Is dit nu de eerste buitenlandse reportage ooit?

Niet echt. Wat de BBC betreft, al op 31 december 1923 hadden ze een primitieve verbinding vanuit Parijs, en in 1926 experimenteerden ze (zonder veel resultaat) met een verbinding vanuit de Volkenbond in Genève. Frankrijk zond toen dit evenement uit vanaf de Eiffeltoren, en de BBC ontving hun signalen, en ze straalde die terug uit.  De Fransen waren dus mogelijk de eersten, voor de BBC waren het "overnames".

We kunnen wel stellen dat de plechtigheid aan de Menenpoort de eerste buitenlandse reportage met eigen middelen was van de BBC. Het meest populaire liveverslag was dat jaar (1927) wel de Henley-regatta. De reporters waren opgesteld in een motorboot die de roeiers volgde en die draadloos verbonden was met een ontvangststation aan de wal.

Nog indrukwekkender was misschien het “Aeroplane concert”, dat op 13 november 1925 uitgezonden werd vanuit … een vliegtuig, een Vickers Vanguard die cirkelde over Croydon. Er waren twintig personen aan boord, onder hen een volledig orkest inclusief piano, zangers e.d.. Hoeft het gezegd dat de kwaliteit van de uitvoering wat leed onder het geluid van de 650 pk sterke Rolls-Royce Condor motoren?

Stemmen uit Londen teruggevonden in Omroepmuseum

Geschreven door Erik De Groef.

Operation Todt grammofoonplaat

In de opslagplaats van het Omroepmuseum in Leuven, stootten we onlangs op een aantal grammofoonplaten uit de periode rond de Tweede Wereldoorlog.

Het bleek niet te gaan om toendertijd in de handel verkrijgbare muziekopnames, maar om registraties van de BNRO, de Belgische Nationale Radio-Omroep. Die was tijdens de oorlog door de Belgische regering in Londen opgericht om het moreel van de Belgen op te krikken en hun geloof in de uiteindelijke overwinning en de bevrijding levendig te houden.

Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog had het Belgische omroepbestel grondig door elkaar geschud. Het NIR, Nationaal Instituut voor Radio-Omroep, werd na de inval op 10 mei actief ingeschakeld in de Belgische oorlogsinspanningen, maar moest al snel, net als de regering, met personeel en materiaal op de vlucht richting Frankrijk. Via Rijsel en Parijs eindigde die exodus uiteindelijk in Poitiers, waar op 13 juni voor de laatste keer werd uitgezonden.

De bezetter wist natuurlijk ook hoe belangrijk het medium in zijn handen als propagandamiddel kon zijn en zette al heel snel Zender Brussel op: de uitzendingen begonnen al op 29 mei, een paar weken na de inval, vanuit het Flageygebouw.

België was volledig bezet, de regering verbleef in het buitenland en bij de geallieerden gaf alleen Groot-Brittannië de strijd niet op, integendeel. De Engelsen zochten actief naar steun op het continent om de strijd voort te zetten. De Belgische regering raakte verdeeld: de enen wilden onderhandelen met de Duitsers, anderen wilden samen met de Engelsen strijden. Een aantal ministers en parlementsleden staken over naar Londen en zochten toenadering tot de Engelse regering. Die had daar wel oren naar en zag er een kans in om de Belgen, net als de Nederlanders of de Fransen in bezet gebied, warm te maken voor hun oorlogsinspanningen. De radio bleek daartoe een uitgelezen middel: de Engelsen hadden in 1937 de voorloper van hun later legendarisch geworden BBC World Service opgericht, de BBC Foreign Service, en beschikten daarmee over het ideale platform om ook in de ether de strijd met de Duitse propaganda aan te gaan.

 De BBC liet er geen gras over groeien en op 28 september 1940 startten de eerste uitzendingen van Radio België – Radio jan MoedwilBelgique, onder   leiding van Victor De Laveleye, een liberaal parlementair en vriend van de ministers Gutt en Spaak, die deel uitmaakten van de regering in Londen. Voor de Nederlandstalige  uitzendingen deed De Laveleye een beroep op Antwerpenaar Nand Geersens, die onder het veelzeggende pseudoniem “Jan Moedwil” de Vlamingen in het thuisland een hart onder de riem wou steken. (Foto BBC Yearbook 1945)

Eaton SquareDe redactie was gevestigd in een herenhuis op Eaton Square, Londen (foto hiernaast).

De Belgen in Londen hadden nu dus hun spreekbuis, maar de regering had eigenlijk helemaal geen zeggenschap over Radio België, dat tenslotte een onderdeel van de BBC was. Daarom werd in 1942 de BNRO opgericht, de Belgische Nationale Radio-Omroep. Die viel wel onder het gezag van de regering en was zowel de vervanging van het opgeheven NIR als qua structuur en missie de voorbode van het na-oorlogse omroepbeleid.

 

Het Omroepmuseum heeft onlangs een aantal opnames van de BNRO, op grammofoonplaat zoals dat toen gebruikelijk was, uit die oorlogsjaren teruggevonden.

Om te beginnen zijn er twee stukjes van een zekere Mr. Smith, blijkbaar een Brit met charmant accent en al, die de Belgen ervan wilde verzekeren dat Albion achter hen stond en dat, na de landing in Normandië, de bevrijding nakend was.

In een ander stukje heeft hij het over een moedig "viswijveken" uit Marseille en vergelijkt hij haar moed met die van de Engelsen onder de Blitzkrieg (zie cartoon "Nazi Terror - (c) Daily Mail).

Nazi-Air-Terror-426x311 

Het derde stukje is er een van de Antwerpenaar “Beere”. Hij spreekt tot de vrijwilligers tegen wil en dank van de “Organisation Todt”.

Dat was een Duitse organisatie die overal in bezet gebied militaire bouwwerken uitvoerde, tot en met de hele Atlantikwall. De arbeiders waren “vrijwilligers” uit verschillende Europese landen die op die manier aan oproeping of concentratiekamp konden ontsnappen.

 

Geluiden op het schap

Geschreven door Erik De Groef.

In de Leuvense opslagplaats van het Omroepmuseum tref je allerlei indrukwekkende technische apparatuur aan uit de rijke geschiedenis van de omroep. Maar tussen de zendbuizen, lampenontvangers, mengtafels en bandopnemers vind je ook enkele rekken gevuld met fonoplaten: op plaat gegraveerde opnames van belangrijke uitzendingen, te velde gemaakte registraties van volksmuziek, koninklijke toespraken…

Een heel aparte plaats in die rekken wordt ingenomen door een collectie 78-toerenplaten met alleen maar geluidseffecten. De meeste dragen de vermelding: BBC Sound Effects.

Geluiden zijn onontbeerlijk bij de realisatie van radiodocumentaires, luisterspelen en televisieprogramma’s. Samen met de synchroon opgenomen klank (dialogen en synchroon achtergrondgeluid) en later toegevoegde muziek vormen ze de ruggengraat van de klankband.

Geluiden haal je natuurlijk niet alleen van vooraf gemaakte opnames. In den beginne werden ze vaak in de studio “live” nagebootst: denk maar aan de galmende metalen platen waarmee ook bij menige toneelvoorstelling donder en onweer werd gesimuleerd. Als er voldoende budget was, of nood aan heel specifiek geluiden, werd er ook en klankman op uitgestuurd om vooraf opnames te gaan maken.

Dat je met een goedgevulde “sound effects library” toch ook een heel eind opschiet, zie je snel wanneer je even grasduint in onze eigen collectie: voetstappen, treinen, katten en honden, slaande deuren, auto’s, straatgeluiden, roepende menigtes, vliegtuigen en brommers: het zit er allemaal in. En de BBC zou de BBC niet zijn, als ze dat niet allemaal mooi hadden opgelijst en gedocumenteerd. Het geluid van een auto? Sorry, een Triumph TR3, approaching. Een menigte? Om precies te zijn: een grote groep West-Afrikanen, opgenomen in openlucht, Nigeria 1955.

Zin om er zelf een paar te beluisteren? Gewoon even klikken op de voorbeelden hieronder.

Een tip : als je twee platen tegelijk start kan je bijvoorbeeld een sportwagen doen rijden tijdens een onweer .... 

Cheering crowd

Excited cheering crowd, carnival

 

Foreign crowds

Large West-African crowd, outside, Nigeria 1955

 

Ambulance

Ambulance passing, bell ringing

 

Vespa motor scooter

Vespa motor scooter

 

Aircraft fights

Aircraft fights: Sopwith Pup vs Bristol fighter, Spitfire vs Hurricane

 

Triumph sportscar

Triumph T.R.3 sports car

 

Thunder rain

Thunder and rain

 

______________________

Radio met lichtbeelden

Geschreven door Marleen Bergen.

906R
De collectie van de vzw Omroepmuseum omvat een aantal glasplaten van 8,5 x 10 cm met als  centraal thema: het medium radio. Glasplaten zijn eigenlijk gewoon dia's, maar dan op glas en niet op fotopellicule zoals wij die kennen van enkele tientallen jaren geleden. Ze worden in de jaren '20 en '30 vaak gebruikt als illustratie- of promotiemateriaal bij lezingen of toespraken.

Je kan ze vergelijken met de powerpointpresentaties van nu.

   

 

 

 

 

 

Pionier en marketeer.

Karel Vandepitte en zijn broer Robert, alias Pater Leopold,  maken dankbaar gebruik van glasplaten om het nieuwe medium radio te promoten. In een brochure van Karel 'Volksontwikkeling te lande door 907RRadio en Lichtbeelden' wordt een en ander haarfijn uit de doeken gedaan. De Vandepittes zijn niet alleen radiofanaten, maar ook geboren marketeers. 

Karel en Robert Vandepitte zijn de broers van de West-Vlaamse radiopionier Juliaan Vandepitte (1894-1928).
Juliaan krijgt een opleiding radio-elektriciteit en wordt in het leger radio-instructeur. Hij is gebeten door radio en geeft al in 1923 het Tijdschrift Radio voor Vlaamse radio-amateurs en luisterclubs uit. Samen met zijn broer Robert experimenteert hij al in de jaren '20 met radio-uitzendingen in Vichte. Daaruit groeit de privé-zender Radio Kortrijk en vanaf 1934 de West-Vlaamse Radio Omroep (WVRO). Hij ijverde ook voor een Vlaamse Radio Bond. Juliaan sterft jong, maar Karel Vandepitte (1896-1949) neemt de fakkel over. Hij wordt in 1934 de eerste directeur van de WVRO, de omroep waarin ook de derde broer als medewerker een rol zal spelen. Robert Vandepitte (1893-1970) zal later bekend worden als pater Leopold. Hij presenteert vanaf 1937 in Kortrijk Het Mariahalfuurke. Dat programma loopt – met een onderbreking tijdens WOII – tot in 1967, dus ook nadat de WVRO na WOII opging in het NIR en nog later in BRT2.

De broers Vandepitte zijn de initiatiefnemers van de private zender Radio Kortrijk, in 1934 omgedoopt tot West-Vlaamse Radio Omroep (WVRO). Met een valiesje - in feite drie houten koffertjes - vol glasplaten gaan ze de boer op om het publiek warm te maken voor dat wonderlijke medium radio.

kistjes921R

 

Projectiemethode.

De projectie van de glasplaten gebeurt aanvankelijk met een oxy-acetyleen- lamp, zo lezen we in Karels brochure. Dat is een moeilijke, dure en vooral erg gevaarlijke methode: het gas kan ontploffen. Maar al snel wordt er  overgeschakeld op meer geavanceerde projectoren. Eind jaren '20 zijn er zelfs toestellen op de markt die zowel op elektriciteit als op een accu kunnen werken. Dit is een oude projector uit onze collectie.

931R

         projectorred

  

Glasplaten als promotiemiddel.

BoekjeRDe brochure  'Volksontwikkeling te lande door Radio en Lichtbeelden' is de neerslag van een lezing van Karel Vandepitte. Hij geeft die op de leergang voor landelijke maatschappijleer in het “Paleis der Akademiën” in Brussel op 25 april 1930.  Het Omroepmuseum bezit een exemplaar van de tweede druk (1937, kostprijs 1 fr). Hoofdstuk I is gewijd aan de radio als medium. In Hoofdstuk II zet Karel uiteen hoe het gebruik van lichtbeelden de boodschap kan versterken. Maar hij voegt er meteen aan toe: er is nood aan geschoolde sprekers!

De brochure maakt deel uit van de reeks 'Propaganda-890Rbrochuren voor katholieke Radio-Aktie' en wordt uitgegeven door het Maandschrift Radio, waarvan Karel bestuurder is. Propaganda is dan nog geen beladen woord. De brochure is overigens een boeiend tijdsdocument, waarin we zo meteen grasduinen. Ze illustreert ook hoe men van meet af aan het medium radio inzet om het eigen gelijk te promoten, niet alleen aan katholieke zijde overigens.

 

 

 

 

 

Radio als aktiemiddel.

Karel Vandepitte omschrijft radio als 'het wereldwonder van onzen tijd' of nog lyrischer als  'een zwervende wonderfee'. Met het hele gezin naar de radio luisteren is 'een bron van huiselijk genot'. Karel schrijft het woord 'Radio' trouwens altijd met een hoofdletter!

Over de functie van het medium laat hij geen twijfel bestaan: hoofddoel is de culturele ontwikkeling van de mensen bevorderen en zeker van de laaggeschoolde plattelandsbevolking.

Deze glasplaten met de luisterspelgroep en het orkest van de WVRO dateren uit het midden van de jaren '30


929R926R

Muzikale en andere ontspanning 'dienen om de uitzendingen aantrekkelijk te maken'.  Informatie over 'weergesteltenis, over schommelingen der marktprijzen, over ziekten van teelt of vee...'  moet de mogelijks wat conservatievere boeren aanzetten om ook een radio te kopen.

   

Elektriciteit in heel Vlaanderen: een opportuniteit.

917R

In de jaren '20 wordt ook het platteland stilaan op het elektriciteitsnetwerk aangesloten en kan daar naar de radio geluisterd worden. Niet alleen naar de WVRO, maar ook naar steeds meer andere radiostations. Dat verontrust Karel, want ook  'verderfelijke richtingen' kunnen ongestoord de huiskamer binnendringen.

 'De omroep is een algemeen instrument waarop ieder aansluit, met die ongezonde mogelijkheid dat nu alle kleur en klank in hetzelfde kanaal afdruipen... Elk wordt zijn eigen sluismeester! Hierom is een breede radio-opvoedingsbeweging onmisbaar... Hierom moet de radio-omroep zoo ruim mogelijk in dienst van het goede worden veroverd!'.

Bij de WestVlaamse RadioOmroep van Karel Vandepitte situeert 'het goede ' zich uiteraard binnen de Katholieke Radio-Aktie. Ook op andere plaatsen in Vlaanderen zijn de privé-radiostations vaak geïnspireerd door levensbeschouwelijke of politieke overtuigingen. Twee bekende voorbeelden zijn  de socialistische Radio Vlaanderen in Gent en het liberale Radio Kerksken in Antwerpen.

Met de betere toestellen haalt de luisteraar ook steeds meer buitenlandse stations in huis. Geen wonder dat Karel bezorgd is over het zieleheil van zijn West-Vlaamse achterban. Maar zijn pleidooi om naar radio te leren luisteren, is ondanks die wat eenzijdige benadering toch opmerkelijk. Mediawijsheid moet je aanleren, zo zouden we dat nu formuleren.

    

Toemaatje.

Niet alle glasplaten in onze collectie zijn even mooi bewaard. Sommige exemplaren hebben duidelijk geleden onder het veelvuldig gebruik of de tand des tijds.  Maar deze 'cantatrice devant micro' heeft nog niks van haar charme verloren.

937R

 

____________________________________________________________________________________

 

Guido Nys schrijft (weer) een boek

Geschreven door Marleen Bergen.

voorstellingBelgische radioconstructeurs in het interbellum, het nieuwe boek van Guido Nys, werd op 29/4/16 voorgesteld in het Radiohuis in Leuven. Radio 2 en de vzw Omroepmuseum mochten een aantal radioliefhebbers en gedreven verzamelaars mee verwelkomen. Eerder schreef de auteur al samen met Bruno Brasseur over de  ontwikkeling van de radiocommunicatie in België voor 1918.

In de oorlog werd radiotechniek uitsluitend voor militaire doeleinden gebruikt. Maar in de periode tussen de twee wereldoorlogen ontwikkelt radio zich bij ons tot een volwaardig publieksmedium. In enkele grote en vooral vele kleine bedrijven worden radio-ontvangers gemaakt. 100 van die Belgische constructeurs kregen met meer dan 1000 radiomodellen een plaats in dit boek van ingenieur en verzamelaar Guido Nys.

De bescheiden Brusselse zaak A la Tour Eiffel opent de alfabetische rangschikking met een kristalontvanger. Het overzicht eindigt bij WEVO, een belangrijke fabrikant die tot in de jaren '70 aktief blijft. 101 producenten worden kort gesitueerd: naam, adres, aard van de productie...

Bij de foto's van de geproduceerde toestellen hoort telkens een heldere, technische beschrijving. Dat redredmaakt van het boek van 440 pagina's vooral een goed gedocumenteerd en verzorgd uitgegeven naslagwerk voor verzamelaars van oude radio-ontvangers. Voor de geïnteresseerde leek zou een overzicht met wat uitleg over enkele veelgebruikte technische termen een handige aanvulling zijn.

Maar het is ook een prachtig geïllustreerd kijkboek voor de kunstminnende radioliefhebber. Wie met enige nostalgie aan de glorieperiode van de Art Déco terugdenkt, vindt in dit boek prachtige foto's van radio's met schitterend Belgisch design. Bovendien is het boek rijkelijk geïllustreerd met foto's van bedrijfslogo's, adreskaartjes, mooie affiches, ontwerptekeningen, catalogi, reclamefolders voor radiotoestellen, enz... Dat allemaal samen geeft een mooi geïllustreerd tijdsbeeld.

sbrred 


Bladerend in het boek lees je ook hoe in de loop der jaren de eenmanszaakjes stilaan verdwijnen onder druk van de binnenlandse en buitenlandse concurrentie. Grote fabrikanten van toen  zoals Barco, Bell en Philips genieten ook nu nog naambekendheid. Maar je moet al een gepassioneerd verzamelaar zijn om het merk Elvégé nog te kennen. Hoewel de Ets. Louis Van Goitsenhoven als eerste op krediet verkochten. Vader Louis vernoemde zijn toestellen Miradyne en Olgadyne naar zijn dochters, zo leer ik uit de begeleidende tekst. Schattig, toch?

Belgische radioconstructeurs in het interbellum werd door Guido Nys in eigen beheer uitgegeven.

Het boek telt 440 pagina's, en kost 45€ (excl. verzendkosten).

Meer info: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. .

­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

__________________________________________